Studia wyższe w USA często kojarzą się z bezlitosnym wyścigiem, presją na wyniki i morderczym przyswajaniem faktów. To świat, w którym liczy się wydajność, mierzalne rezultaty i indywidualna rywalizacja. Taki obraz doskonale wpisuje się w model „korporacyjnego uniwersytetu”, gdzie priorytetem są zyski i produktywność. Jednak czy to jedyna droga do zdobycia wiedzy?
Badanie naukowe, które przeprowadziłam wraz z prof. Elizabeth Bondy i doktorantami z UF na jednym z amerykańskich uniwersytetów rzuca na tę kwestię zupełnie nowe światło. Nasze badania opisujemy w artykule, który można przeczytać tu: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13562517.2021.1920575
Przeanalizowaliśmy metody pracy wielokrotnie nagradzanych wykładowców, aby odkryć, co tak naprawdę sprawia, że ich zajęcia są nie tylko skuteczne, ale i transformujące dla studentów. Okazało się, że wbrew obowiązującym trendom, najlepsi nauczyciele akademiccy stosują coś, co badacze nazwali „humanizującą pedagogiką zaangażowania” czyli filozofię nauczania, która świadomie odrzuca model edukacyjnej „fabryki” na rzecz budowania autentycznych, ludzkich więzi.
Artykuł ujawnia cztery kluczowe, często zaskakujące, filary tego podejścia. To sekrety, które rewolucjonizują proces nauczania i pokazują, że w centrum prawdziwej edukacji zawsze stoi człowiek – a nie tylko statystyki.
Sekret #1: Budują relacje, zanim zaczną nauczać
Dla badanych wykładowców relacja ze studentami nie jest miłym dodatkiem, ale absolutnym fundamentem procesu edukacyjnego. Bez niej, jak twierdzą, prawdziwa nauka nie może się odbyć. Ich podejście opiera się na dwóch rodzajach zaangażowania:
- Relacyjnym: Chodzi o świadome tworzenie atmosfery zaufania, wzajemnego szacunku i troski. Studenci muszą czuć się bezpiecznie, by móc podejmować intelektualne ryzyko i zadawać pytania, co jest warunkiem ich gotowości do nauki.
- Intelektualnym: Wykładowcy zapraszają studentów do wspólnoty badaczy zmagających się z fascynującym materiałem. Traktują ich nie jak biernych odbiorców, ale jak partnerów w intelektualnej podróży.
Jak ujął to jeden z badanych profesorów, mechanizm ten jest niezwykle prosty, a zarazem kluczowy:
Muszą mi ufać, w przeciwnym razie nie usłyszą niczego, co mówię.
W systemie, który promuje indywidualną rywalizację i coraz częściej traktuje studentów jak klientów, a nie partnerów, takie podejście jest rewolucyjne. Pokazuje, że autentyczna ludzka więź nie jest przeszkodą w nauce, ale jej niezbędnym warunkiem wstępnym, bezpośrednio kontrującym model „twardego indywidualizmu” korporacyjnego uniwersytetu.
Sekret #2: Są zakochani w swojej dziedzinie – i nie boją się tego pokazać
Bycie ekspertem to jedno, ale najlepsi wykładowcy idą o krok dalej – czują głęboką więź ze swoją dziedziną, którą badanie określa jako mieszankę pędu afektywnego i intelektualnego. W wywiadach bez skrępowania używali słów takich jak „miłość”, „pasja” i „entuzjazm”, opisując swój stosunek do nauczanego materiału. Ta autentyczna ekscytacja jest zaraźliwa i stanowi jedno z ich najpotężniejszych narzędzi pedagogicznych.
Ich zaangażowanie wykracza daleko poza standardowe obowiązki. Intelektualna ciekawość pcha ich do ciągłego śledzenia nowych trendów, a inspirację czerpią od samych studentów, których pytania i spostrzeżenia napędzają ich własne zainteresowania badawcze. Ta pasja jest widoczna w każdym ich słowie.
Kocham to, czego uczę. Jestem tym bardzo pasjonatka… Wciąż uważam to za całkowicie porywające.
W systemie nastawionym na „dostarczanie wiedzy” i traktowanie edukacji jak produktu, postrzeganie własnej pasji jako kluczowego elementu warsztatu jest formą oporu. To dowód na to, że emocje nie są wrogiem intelektu, ale jego potężnym sojusznikiem w procesie uczenia się.
Sekret #3: Zmieniają studentów z biernych słuchaczy w aktywnych partnerów
Badani wykładowcy odrzucają model, w którym student jest pustym naczyniem do napełnienia. Ich strategie opierają się na „podejściu opartym na zasobach” (asset-based approach), gdzie doświadczenia studentów są cennym kapitałem. Stosują metody, które zamieniają salę wykładową w żywe laboratorium myśli:
- Wykorzystywanie historii studentów: Doświadczenia życiowe, kulturowe i osobiste studentów nie są czymś, co należy zostawić za drzwiami. Przeciwnie – są traktowane jako cenny zasób, który wzbogaca dyskusję i pozwala połączyć teorię z realnym życiem.
- Metoda sokratejska: Zamiast wygłaszać monologi ex cathedra, nauczyciele ci inicjują dialog. Zadają pytania, budują zajęcia wokół odpowiedzi studentów i tworzą w ten sposób prawdziwą „ekologię uczenia się”, w której wiedza jest wspólnie odkrywana.
- Użycie humoru: Humor nie jest tu jedynie przerywnikiem. To celowa strategia pedagogiczna, która służy zmniejszeniu lęku związanego z trudnym materiałem. Pomaga zbudować atmosferę, w której studenci nie boją się przyznać do niewiedzy.
Jeden z wykładowców wyjaśnił, jak używa humoru, by zdjąć presję ze swoich podopiecznych:
im bliżej dochodzimy do pytań na wyższym poziomie, tym częściej używam humoru, aby powiedzieć: „Jeśli tego nie wiesz, nie martw się. Dojdziemy do tego”… Zdejmuje to trochę stresu ze studentów, aby się nie zniechęcali.
Wspólnym mianownikiem tych działań jest głęboki szacunek dla studentów jako pełnoprawnych partnerów w procesie „współtworzenia wiedzy” (co-construction of knowledge), a nie tylko jej pasywnego odbioru.
Sekret #4: Traktują nauczanie jak niekończący się proces doskonalenia
Dla najlepszych wykładowców proces nauczania nigdy się nie kończy. Nie postrzegają siebie jako mistrzów, którzy posiedli całą wiedzę, ale jako praktyków w ciągłym procesie refleksji. Stale zadają sobie pytania: „Co działa?”, „Co można zrobić lepiej?”, „Dlaczego ta lekcja się nie udała?”.
Aby znaleźć odpowiedzi, aktywnie poszukują informacji zwrotnej z różnych źródeł:
- Od studentów: Nie boją się pytać wprost: „Jak mogę uczyć lepiej?” (How can I get better [at teaching you]?).
- Od kolegów: Prowadzą regularny dialog z innymi nauczycielami, aby konfrontować swoje metody z praktyką i czerpać z ich doświadczeń.
- Poprzez autoanalizę: Gdy coś idzie nie tak, przeprowadzają dogłębną analizę (tzw. self-study), aby zrozumieć przyczyny i wyciągnąć wnioski na przyszłość.
To dynamiczne podejście najlepiej podsumowuje cytat jednej z badanych profesorek:
Moja interakcja ze studentami pomogła mi budować moją wiedzę ekspercką. [Nauczanie to] działalność relacyjna… Studenci muszą być w centrum twojego nauczania przez cały czas.
To podejście jest całkowitym zaprzeczeniem statycznego wizerunku wszechwiedzącego profesora. Ten czwarty sekret jest spoiwem dla pozostałych – to właśnie przez nieustanną refleksję wykładowcy doskonalą budowanie relacji, rozpalają swoją pasję i angażują studentów. Pokazuje, że najlepsi nauczyciele są jednocześnie najlepszymi uczniami – uczniami swojej własnej praktyki.
Ku edukacji z ludzką twarzą
Budowanie relacji, dzielenie się pasją, partnerskie traktowanie studentów i nieustanne doskonalenie warsztatu. Te cztery sekrety tworzą razem spójną filozofię nauczania, która w centrum stawia człowieka, a nie procedury czy wskaźniki.
W czasach, gdy uniwersytetom zagraża „tyrania neoliberalizmu”, podejście tych wybitnych wykładowców staje się potężną kontr-narracją. To kontr-narracja, która w miejsce wskaźników wydajności stawia rozwój człowieka, a rywalizację zastępuje współpracą. Przypomina, że celem edukacji jest nie tylko produkowanie absolwentów na rynek pracy, ale kształtowanie świadomych, krytycznie myślących i zaangażowanych ludzi.
Na koniec warto zadać sobie pytanie – czy w świecie zdominowanym przez technologię i dane, największą innowacją w edukacji nie jest przypadkiem powrót do autentycznej, ludzkiej relacji?
Źródlo:
Olszewska, A., Bondy, E., Hagler, N., & Kim, H.J. (2021). A humanizing pedagogy of engagement: beliefs and practices of award-winning instructors at a US university. Teaching in Higher Education: Critical Perspectives, 28(7), 1671-1687.
https://doi.org/10.1080/13562517.2021.1920575