Za etykietą uchodźcy kryje się człowiek
Codziennie słyszymy o uchodźcach w mediach, najczęściej w kontekście statystyk i nagłówków, które tworzą odczłowieczające stereotypy. Zarówno w dyskursie publicznym, jak i naukowym, młodzi ludzie z doświadczeniem uchodźczym są często przedstawiani jako „bezwolne ofiary, groźni złoczyńcy, inni”. Ale jak możemy przebić się przez te uproszczone narracje, by zobaczyć prawdziwe historie, złożone tożsamości i marzenia młodych ludzi? Fascynujące badanie przeprowadzone w Polsce z czeczeńskimi nastolatkami oferuje potężną odpowiedź, pokazując, jak sztuka może stać się narzędziem odzyskiwania człowieczeństwa.
1. Narracje, które odczłowieczają: Ukryty problem w naszych szkołach i mediach
Punktem wyjścia dla badania był palący problem: wszechobecność tak zwanych „narracji większościowych”, które w uproszczony i krzywdzący sposób opisują osoby z doświadczeniem uchodźczym. Te opowieści, przedstawiające młodych ludzi jako bezwolne ofiary lub groźnych złoczyńców, mają niszczący wpływ na ich życie (Bal & Arzubiaga, 2014; Shapiro, 2014).
Najbardziej niepokojące jest to, że te odczłowieczające historie nie są jedynie abstrakcyjnymi ideami. Jak wskazuje badanie, były one „żywe i obecne wśród nauczycieli w miejscu badania”. Te narracje przenikają mury szkół, materializując się w regulaminach i codziennych praktykach, które bezpośrednio dotykają uczniów. Właśnie dlatego celem badania, osadzonego w ramach teoretycznych takich jak Krytyczna Teoria Rasy wobec Uchodźców (RefugeeCrit), było stworzenie „kontr-historii” – opowieści, które rzucają wyzwanie dominującym i szkodliwym perspektywom.
2. Badanie jako akt „humanizacji”: Zmiana perspektywy z obiektu na partnera
Jak walczyć z odczłowieczającą narracją? Zmieniając fundamentalne zasady samego procesu badawczego. Zamiast tradycyjnego podejścia, w którym uczestnicy bywają traktowani jak źródła danych do eksploatacji, badaczka przyjęła radykalnie inne „stanowisko metodologiczne”: badanie jako akt humanizacji, wymagający budowania relacji opartych na godności i trosce.
To filozofia, która zmienia wszystko. Najlepiej podsumowuje ją poniższy cytat:
Stosując perspektywy humanizujące, badacze mogą pracować nad oduczeniem się praktyk angażowania uczestników jako miejsc eksploatacji, a zamiast tego rozważyć sposoby dawania i uczenia się od uczestników…
W praktyce oznaczało to, że badaczka i cztery młode Czeczenki z Warszawy stały się „współbadaczkami”. Nie było tu podziału na obserwatora i obiekt badań, lecz partnerstwo, w którym obie strony uczyły się od siebie nawzajem, wspólnie tworząc wiedzę.
3. Gdy słowa nie wystarczają: Siła kreatywności w wyrażaniu tożsamości
Tradycyjne metody, takie jak wywiady, mogą być ograniczające, zwłaszcza dla młodzieży, która porusza się między wieloma językami i kulturami. Sztuka demontuje te bariery. Metody multimodalne, jak zauważono w badaniu, pozwalają młodym ludziom „wyrażać swoje perspektywy bez ograniczania się do używania języka nauczania”. Daje im to głos tam, gdzie dominujący język szkoły mógłby ich uciszyć.
Kluczowym narzędziem stały się „teksty tożsamościowe”: multimodalne dzieła pozwalające afirmować i na nowo wyobrażać sobie swoją tożsamość. Najbardziej wymownym przykładem były „językowe autoportrety”. Wyobraźmy sobie ten proces: młoda kobieta najpierw spisuje języki, które kształtują jej świat – nie tylko te, którymi mówi biegle, ale też te, które słyszy, których się uczy lub o których marzy. Każdemu przypisuje kolor. Następnie na swoim portrecie zaznacza, gdzie w swoim ciele czuje ciężar polskiego, ciepło czeczeńskiego czy ambicję angielskiego.
Co niezwykle istotne, badaczka zainicjowała ten proces, dzieląc się najpierw własnym językowym autoportretem. Ten gest od samego początku ugruntował partnerską relację i pokazał, że jest to wspólna podróż, a nie jednostronne przesłuchanie. Inną techniką były „Wiersze 'Jestem z’”, które pozwoliły na głębszą eksplorację poczucia przynależności i stawania się.
4. Nawet dane mogą być ludzkie: Nowatorskie podejście do analizy
Jeśli relacje z uczestniczkami są ludzkie, a proces tworzenia jest ludzki, to co z samymi danymi? To być może najbardziej zaskakująca lekcja z tego badania: humanizujące podejście zostało rozszerzone nawet na etap analizy. Badaczka stworzyła w tym celu unikalne narzędzie, które nazwała: Humanizujące Multimodalne i Multilingwalne Portrety Analityczne.
Jak to działało? Zamiast wrzucać dane do arkuszy kalkulacyjnych, umieściła zdjęcie każdej z uczestniczek w centrum dużego plakatu. Wokół jej wizerunku zorganizowała zakodowane dane i wątki tematyczne. Cel był prosty, ale rewolucyjny: „zobaczenie uczestniczek i bycie z nimi w trakcie procesu kodowania, zamiast używania kodów i liczb”. To podejście sprawiło, że w centrum uwagi pozostały „całe istoty” młodych kobiet, a nie zbiór anonimowych danych.
Sztuka jako narzędzie nadziei
Oparte na sztuce, humanizujące metody to znacznie więcej niż tylko akademickie narzędzia. To potężny sposób na tworzenie kontr-historii, które przeciwstawiają się narracjom deficytu i afirmują złożone, dynamiczne tożsamości zmarginalizowanej młodzieży. Kiedy następnym razem zobaczymy nagłówek pełen liczb, te portrety przypominają, że za każdą statystyką kryje się człowiek z historią do opowiedzenia – jeśli tylko stworzymy mu przestrzeń, by mógł ją narysować, napisać i namalować.
W świecie narastających nastrojów antyuchodźczych takie podejścia oferują „przestrzeń radykalnej nadziei na sprawiedliwą edukację”. Pozostaje pytanie: w jaki sposób my, w naszym codziennym życiu, możemy zrobić miejsce dla autentycznych historii innych, by zobaczyć człowieka, a nie tylko etykietę?
Źródło:
Olszewska, A. (2023). Humanizing and multilingual arts-based research methods: Counter-stories of refugee-background students in Poland. In J. DeHart & P. Hashes (Eds.), Arts-based research across textual media in education expanding visual epistemology (pp. 54-72). Routledge.
http://dx.doi.org/10.4324/9781003294597-5
Olszewska, A. (2026). “They say that we are refugees, so we are them”: The violent or life-saving act of naming?Ethnicities. https://doi.org/10.1177/14687968261453573